Yaddaşla-əlaqəli simptomlar və xəstəliklərin müalicə ilə aradan qaldırıla bilən səbəbləri

Əsas məqamlar

• Yaddaşla-əlaqəli simptomlar və xəstəliklərin müalicə ilə aradan qaldırıla bilən səbəblərini ayırd edin.
• Belə pasiyentlər, yaddaş funksiyası və məlumatları işləmə qabiliyyəti dayanıqlı olaraq pozulmamış müalicə edilməlidir.

Depressiya

• Bax .
• Depressiya ilə assosiasiya olunan yaddaşla-əlaqəli simptomlar adətən yüngüldür: konsentrasiya və diqqət zəifləyir, kənar stimullar daha çox qıcıqlandırır, qısamüddətli yaddaşının yüklənməyə tolerantlığı azalır, qıcıqlara həssaslıq artır və yaddaş testlərinin nəticələri qeyri-stabil olur. Bundan əlavə, depressiya, yaddaş funksiyası və məlumatları işləmə qabiliyyəti ilə bağlı daha ciddi simptomlarla assosiasiya oluna bilər, lakin demensiyada müşahidə edilən səviyyəyə nadir hallarda çatır ki, bu zaman simptomlar mənzərəsi daha genişdir və son nəticədə köməksizliyə (psevdodemensiya adlandırılır) gətirir.
• Ağır dərəcəli yaddaş simptomları ilə gedən depressiya zamanı, çox zaman onu demensiyadan fərqləndirən aşağıdakı cəhətlər müşahidə edilir:
  • anamnezdə psixi simptomlar və ya pozğunluqlar
  • simptomların başlanğıcı çox zaman təyin edilə bilir
  • simptomlar qısa müddət davam edir və sürətlə proqressivləşirlər
  • pasiyentin öz vəziyyətini dərk etdiyi və onun emosional həssaslığı aydın görünür
  • həm yaxınlarda baş vermiş, həm də köhnə hadisələr daxil olmaqla, ”Mən bilmirəm” cavabları və selektiv yaddaş boşluqları var
  • yardımçı sözlər kömək edir və reallığın qavranılması çox zaman normadadır, çoxdan baş vermiş hadisələrin xatırlanmasında əhəmiyyətli problemlər yoxdur.
• Depressiya və ya digər əhval pozğunluğuna şübhə yaranan kimi sınaq terapiyaya başlanılmalıdır.

Hipotireoidizm

• Yaddaş simptomları yaşlılarda hipotireodizmin digər simptomlarını maskalaya bilər.
• Koqnitiv proseslərin ləngiməsi, yeni məlumatların öyrənilməsində çətinlik və icraçı funksiyaların zəifləməsi baş verə bilər.

Hiper- və hipokalsiemiya

• Pasiyentdə yaddaş funksiyası və məlumatları işləmə qabiliyyətinin hətta ağır dərəcəli zəifliyi zamanı zərdabda kalsiumun konsentrasiyası yüngül artmış ola bilər. İonlaşmış kalsium bədəndəki kalsium balansının daha yaxşı göstəricisidir.
• Yaşlılar arasında hiperparatireodizmin yayılma səviyyəsi təxminən 3%-dir.
• Zərdabda paratireoid hormon konsentrasiyasının artımı paratireoid adenomanın əlamətidir.
• Pasiyentlərin bir hissəsi cərrahi əməliyyatdan yararlanır, və eyni vaxtda, xəstəliklə assosiasiya olunan osteoporoz da müalicə edilmiş olacaq.
• Hipoparatireodizmin təzahürlərinə, yaddaş funksiyası və məlumatları işləmə qabiliyyyətinin zəifləməsindən əlavə, həmçinin epileptik qıcolmalar, ataksiya və əzələ spazmları aiddir.

Vitamin B₁₂ defisiti

• Yaddaş funksiyası və məlumatları işləmə qabiliyyətinin zəifləməsi simptomları pasiyentlərin 25%-də aşkarlanmışdır.
• Vitamin B₁₂ defisiti görmə-fəzavi qavrama və abstrakt düşüncədə çətinliklərə səbəb olur. Əlavə olaraq, əhval-ruhiyyə dəyişiklikləri (ajitasiya, maniya, depressiya) həmçinin psixotik simptomlar yaddaş problemləri ilə yanaşı meydana çıxa bilər.
• Simptomlar qan testlərində dəyişiklikləri qabaqlaya və ya qan testlərində hər hansı dəyişikliklər olmadan meydana çıxa bilər.
• Diaqnoz: vitamin B₁₂ -nin holotranskobolamin şəklində təyin edilməsi
  • Konsentrasiyanın < 20 pmol/l olması B₁₂ defisitinə işarə edir.
  • Konsentrasiyanın 20–50(–70) pmol/l olması: mümkün B₁₂ defisiti.
  • Növbəti müayinə kimi, plazmada homosistein və ya daha spesifik metilmalonatın təyin edilməsi, və ya vitamin B₁₂ ilə terapevtik sınaq (əzələdaxili və ya oral). Sınağın effekti tibbi sənədləşmədə qeydə alınmalıdır.
• İlkin olaraq, müalicə gündəlik vitamin B₁₂ inyeksiyaları ilə aparılır və saxlayıcı terapiya 1–3–ay intervalları ilə həyata keçirilir.
• 1 mq/gün dozada oral şəkildə tətbiq edilə bilər (daxili faktordan asılı olmayaraq 1% passiv diffuziya yolu ilə sorulur). Hətta bu halda da ilkin müalicənin inyeksiyalar şəklində aparılması tövsiyə olunur.

Vitamin B₁ (tiamin) defisiti

• Tiamin defisiti Vernike sindromuna səbəb ola bilər ki, buna aşağıdakılardan ən azı 2-i daxildir:
  • göz əlamətləri (məs., nistaqm və ya baxışın parezi)
  • beyincik əlamətləri (məs., ataksiya və ya disdiadoxokinez)
  • psixi simptomlar (huşun aydınlığı səviyyəsinin azalması və ya yüngül-mötədil dərəcəli anteroqrad və retroqrad yaddaş pozğunluqları)
  • pasiyentin anamnezinə əsaslanaraq, balanslaşdırılmamış pəhriz, hamiləlikdə ürəkbulanma və qusma, bariatrik cərrahi əməliyyatın fəsadı, ağır qastroenterit və ya alkoqolizm.
• Tiaminin dozası
  • Şüurun alaqaranlıqlaşması vəziyyətində və alkoqol abstinensiyası zamanı, şəkər-/karbohidratla-zəngin pəhrizə başlamazdan əvvəl 100–250 mq v.d. gündə bir dəfə
  • Vernike sindromu diaqnostika olunduqda və ya onunla bağlı şübhə zamanı pasiyentin vəziyyəti normallaşana və ya bərpa olunana kimi 200 mq v.d. hər 8 saatdan bir.

Niasin (nikotin turşusu, vitamin B₃) defisiti

• Defisiti pellaqraya gətirir (demensiya, dermatit və ishal).
• Mərkəzi sinir sistemi tərəfdən ilkin simptomlar: yorğunluq, həyəcanlılıq və tez qıcıqlanma
• Sonralar, psixotik simptomlar və koqnitiv pozğunluqlar inkişaf edir və əlavə olaraq, rigidlik və huşun aydınlığı səviyyəsinin zəifləməsi meydana çıxa bilər.
• Koqnitiv simptomlar tiamin defisiti zamanı baş verənlər ilə oxşardır.
• Müalicə: niasin 150 mq gündə bir dəfə, ağır hallarda 1 q × 3–4 parenteral

Folat defisiti

• Yaddaş simptomlarının inkişafında defisitin rolu aydın deyil.
• Simptomlar vitamin B₁₂ defisitinin səbəb olduğu simptomlar mənzərəsini xatırladır.
• Potensial defisitin əvəzedici terapiya ilə korreksiyası tövsiyə edilir.
  • Fol turşusu 1 mq ilkin olaraq gündə 3 dəfə və sonralar, ən azı 6 aylıq dövr müddətində gündə bir dəfə.

Xroniki subdural hematoma

• Bu cür pasiyentlərin əksəriyyəti yaşlılardır.
• Müraciət zamanı onların yarısında yaddaş funksiyası və ya məlumatları işləmə qabiliyyəti ilə əlaqəli simptomlar və ya şüurun alaqaranlıqlaşması qeyd olunur.
• Travma bir neçə ay öncə baş vermiş ola bilər. Pasiyentlərin bir hissəsi başın hər hansı zədələnməsindən xəbərsiz ola bilər.
• Xüsusi olaraq, ikitərəfli subdural hematoma, mütləq şəkildə özündə birtərəfli nevroloji simptomları cəmləşdirmir, və o KT müayinəsində həmişə görünmür.
• Müalicə hematomanın neyrocərrahi xaric edilməsindən ibarətdir: lakin, hematomanın qalınlığı 1sm-dən kiçikdirsə, rezorbsiyanın monitorinqi çox zaman yetərli olur.

Normotenziv hidrosefaliya (NTH)

• Beyin-onurğa beyni mayesi dövranında hissəvi pozğunluq. Bu vəziyyət meningit, ensefalit, subaraxnoidal qansızma, beyinin zədələnmələri və beyində cərrahi əməliyyatın gecikmiş ağırlaşması kimi inkişaf edə bilər. Bəzi hallarda səbəb aydın deyil.
• NTH simptomlarına yaddaş və məlumatları işləmə qabiliyyəti ilə əlaqədar proqressivləşən simptomlar, apraktik yeriş (kəsintili yeriş kiçik addımlardan ibarətdir, sanki ”yerimə qaydası” unudulub, lakin hərəki funksiya saxlanılır), sidik saxlamama aiddir. Əzələ tonusu yüksələ, yəni rigidlik və spastiklik də meydana çıxa bilər.
• Yaddaş simptomları yaddaşda boşluqlar və əldə edilən məlumatları tətbiq etmə qabiliyyətinin zəifləməsi şəklində təzahür edir.
• Cərrahi şuntlama, xüsusilə də simptomlar uzun müddət davam etməmişsə, bəzi pasiyentlərdə yaddaş simptomlarını yüngülləşdirə bilər. Həmçinin şunt əməliyyatı müddətində, eyni zamanda Alsheymer xəstəliyinin mümkünlüyünə görə müayinənin aparılması üçün beyin biopsiyasının götürülməsi məsləhət görülür.
• Yaddaş simptomlarının yaxşılaşmasına bir neçə aydan ibarət bir dövr sərf oluna bilər.

Vitamin B1 (tiamin) defisiti Tiamin defisiti Vernike sindromuna səbəb olar bilər ki, bura aşağıdakılardan ən azı 2-i daxildir: göz əlamətləri (məs., nistaqm və ya baxışın parezi) beyincik əlamətləri (məs., ataksiya və ya disdiadoxokinez) psixi simptomlar (huşun aydınlığı səviyyəsinin azalması və ya yüngül yaxud mötədil yaddaş pozğunluğu) pasiyentin anamnezinə əsaslanaraq balanslaşdırılmamış pəhriz. Tiaminin dozası Şüurun alaqaranlıqlaşması vəziyyətində və alkoqol abstinensiyası halında 100&#x2013;200 mq v.d. gündə bir dəfə şəkər-/karbohidratla-zəngin pəhrizə başlamamışdan əvvəl Vernike sindromu diaqnostika olunduqda və ya onunla bağlı şübhə zamanı 200 mq v.d. hər 8 saatdan bir pasiyentin vəziyyəti normallaşana və ya bərpa edilənə qədər . "?> İnfeksiyalar Hətta bu gün də, üçüncülü sifilisin səbəb olduğu yaddaş pozğunluğu halları aşkarlanır. Yaddaş funksiyasının və məlumatları işləmə qabiliyyətinin zəifləməsi, həmçinin aşağıdakılarla assosiasiya oluna bilər irinli və ya vərəm mənşəli meningitin fəsadı immunodefisit. Borrelia burgdorferi spiroxeti xroniki ensefalit və yaddaş funksiyası və məlumatları işləmə qabiliyyətinin zəifləməsinə səbəb ola bilər (bax ). 

Uremiya

• Yaddaşın zəifləməsindən əlavə, uremiyada şəxsiyyətin dəyişməsi, apatiya, asteriks, əzələ səyrimələri və spazmlar müşahidə edilir .

Qaraciyər xəstəlikləri

• Toksik maddələrin beyində toplanması qaraciyər ensefalopatiyasının ümumi qəbul edilmiş səbəbidir .
• Qanda ammonyakın konsentrasiyası artır.
• Simptomlara, digərləri arasında, koqnitiv funksiyaların zəifləməsi, həmçinin huşun aydınlığının azalması və asteriks aiddir.

Xroniki ağciyər xəstəlikləri

• Oksigenin məhdudlaşması və karbon dörd oksidin toplanması ilə əlaqədar serebral çatışmazlığa səbəb ola bilərlər; bununla yanaşı, yalnız aşırı ağır dərəcəli ağciyər xəstəliyi, yaddaş və məlumatları işləmə qabiliyyətində, gündəlik həyatı əngəlləyə biləcək həqiqətən geniş miqyaslı pozğunluğa gətirə bilər.

Hipoqlikemiya

• Təkrarlanan və uzanmış gedişli hipoqlikemiya tutmaları yaddaş və məlumatları işləmə qabiliyyəti ilə bağlı daimi simptomlara gətirə bilər.

Şişlər

• Bədxassəli şişlərlə (məs., qliomalar və metastazlar) bağlı simptomlar adətən sürətlə proqressivləşir; bununla əlaqədar pasiyent təxirəsalınmaz qaydada müayinə edilməlidir.
• Xoşxassəli şişlərlə əlaqəli simptomlar tədricən proqressivləşə bilər, bu da onların Alsheymer xəstəliyi, psixiatrik patologiyalar və digər pozğunluqlardan diferensiasiyasında çətinliklərə səbəb ola bilər. Bu hallarda, şiş çox zaman alın payı və ya beyin orağında yerləşir.
• Bədxassəli şişlər zamanı, yaddaş xəstəliyi həmçinin paraneoplastik sindromun bir hissəsi kimi təzahür edə bilər. Bu daha çox ağciyər və ya süd vəzi xərçəngi ilə assosiasiya olunur.

Dərman preparatları və narkotiklərdən istifadə

• Dərman vasitələrinin farmakokinetikası və farmakodinamikası yaşla dəyişir, bu da koqnitiv əlavə təsirlərin yaranmasına şərait yaradır.
• Antixolinergik dərman vasitələri və antixolinergik effektə malik dərman preparatları
  • Asetilxolin reseptorlarının funksiyasını inhibə edir (xolinergik şəbəkə psixi aktivlik, diqqət və yaddaş üçün önəmlidir).
  • Yaddaş problemlərindən əlavə, şüurun alaqaranlıqlaşması və ajitasiya meydana çıxa bilər.
  • Xüsusilə, baş beynin üzvi xəstəlikləri ilə olan şəxslər əlavə təsirlərə həssasdır.
  • Aşağıdakılar antixolinergik effektlərə malikdir: prednizolon (prednisolone), diqoksin (digoxin), furosemid (furosemide), varfarin (warfarin), dipiridamol (dipyridamole), antihistaminlər və sidik saxlamama zamanı istifadə edilən əksər dərman preparatları.
• Alkoqol
  • İntoksikasiya və içkinin axşamdan qalmış effekti xarici təsirlərə ayıq reaksiya vermək qabiliyyəti və diqqəti cəmləmək bacarığını azaldır.
  • Alkoqol koqnitiv problemlər törədir.
  • Tiamin defisiti potensial əlavə səbəbdir.
  • Alkoqolun uzun-dönəm təsirləri
    • İcraçı funksiyalar, yaddaş funksiyaları və ya nitq vərdişləri ilə müqayisədə daha çox zəifləyir.
    • Problemli vəziyyətlərdən  çıxış yolu tapmaq qabiliyyəti və abstrakt düşünmə bacarığı zəifləyir
    • Görüntüləmə müayinələri beyincik və alın payında atrofiya aşkar edir.
  • Yaddaş müayinələrindən ən azı 3 ay əvvəl alkoqol qəbulundan imtina edilməlidir
• Narkotiklərdən istifadə
  • Əksər narkotik vasitələr qısamüddətli yaddaş və epizodik yaddaşa mənfi təsir göstərir.
    • Çətənə: koqnitiv çeviklik və öyrənmə qabiliyyəti azalmış, xarici təsirə ayıq reaksiya vermə qabiliyyəti zəifləyir
    • Amfetamin: koqnitiv funksiyalar zəifləyir, çoxdan baş vermiş hadisələri xatırlama qabiliyyəti aşağı düşür, nitqin səlisliyi azalır
    • Opioidlər: keçmişdəkiləri xatırlama qabiliyyəti pisləşir, koqnitiv çeviklik zəifləyir

Digərləri

• Həmçinin bax Yaşlı insanlarda delirium .